Ürgüp ilçe merkezinin yaklaşık 20 kilometre güneyinde, Şahinefendi yakınlarındaki Taşkınpaşa Köyü'nde duran bu külliye, Kapadokya'nın gözden kaçan ama bir kez görülünce unutulmayan tarihsel durağlarından biri olarak öne çıkıyor. Karamanoğulları döneminde, XIV. yüzyılın ortalarında inşa ettirildiği kabul edilen yapı; cami, medrese ve iki türbeden oluşan bütünleşik bir mimari anlayışla kurgulanmış. Köy meydanının tam kalbinde yükselen bu taş yığını, yüzyılların sessizliğini bugün de taşıyor.
Taşkınpaşa Külliyesi'nin en çarpıcı özelliği, taşın bu denli ustalıkla işlenmiş olması. Karamanoğlu sanatının kendine özgü geometrik bezemeleri, medresenin taçkapısında ve caminin portal şeritlerinde açıkça okunuyor. Avlu duvarıyla çevrili bu külliyede, caminin kapalı ve açık olmak üzere iki farklı bölümden oluştuğu görülüyor; açık bölümün kemer düzeni ise Selçuklu mekân anlayışının olgun bir yansıması. Caminin doğu cephesinde, üst seviyede yer alan aslan başlı taş çörtenler, yapının ince ayrıntılarla ne denli titizce düşünüldüğünü gözler önüne seriyor.
Orijinal ceviz ağacından kakma tekniğiyle yapılmış ahşap mihrap, artık yerinde değil; söz konusu eser, 1940 yılından bu yana Ankara Etnografya Müzesi'nde korunuyor. Günümüze ulaşan ve sade beş kenarlı niş biçimindeki yeni mihrap, ziyaretçiye özgünlük ile restorasyon arasındaki o naif farkı hissettiriyor. Ahşap mihrabın, Anadolu'dan günümüze ulaşan tek örnek olması, yapıya ayrı bir bilimsel ve kültürel değer katıyor.
Külliyenin bir diğer dikkat çekici unsuru olan medrese, eğimli arazi üzerinde yükselen kare planlı yapısıyla kesme taş ve moloz taş uyumunu bir arada sunuyor. Uzmanlar, yapının özgün hâliyle iki katlı olduğunu düşünüyor. Bugün restore edilerek halk kütüphanesi olarak işlev kazanan medrese, tarihin içinde yaşayan bir mekâna dönüşmüş durumda. Vakıflar Genel Müdürlüğü sorumluluğundaki yapı, Kültür ve Turizm Bakanlığı envanterinde birinci derece korunması gerekli kültür varlığı statüsünde yer alıyor.
Külliyeyi tamamlayan iki türbe de ayrı bir ilgiyi hak ediyor. Caminin doğusundaki kesme taştan iki katlı kümbet, piramidal külahlı çatısı ve içten sekizgen geçişli kubbesiyle Karamanoğlu mimarisinin güçlü örneklerinden sayılıyor. Hızır Bey Türbesi ise altı ayağın sivri kemerlerle birbirine bağlandığı, açık türbe geleneğini sürdüren ve içinde üç mermer sanduka barındıran naif bir yapı. Sandukalar, Emir Hızır Bey, oğlu İlyas Bey ve torunu Hasan Bey'e ait olduğu kabul ediliyor.
Taşkınpaşa Külliyesi, rotasını Kapadokya'nın bilindik güzergahlarının ötesine taşımak isteyenler için değerli bir durak. Yakın çevredeki Aravan Yeraltı Şehri kalıntılarıyla birleştirilen bu güzergah, bölgenin hem yüzey hem de yeraltı tarihini bir arada sunuyor. Kapadokya Kültür Yolu kapsamında da yer alan bu nokta, giderek daha fazla tarih meraklısının ilgisini çekiyor.